ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ

Kλυταιμνήστρα

Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 23-25/10.

Για τα 50 χρόνια από την πρεμιέρα του έργου, η Martha Graham Dance Company, αναβίωσε το μεγάλης διάρκειας έργο με τίτλο Κλυταιμνήστρα, της ιδρύτριας της ομάδας, Μάρθα Γκράχαμ.

Ένα έργο που βλέποντάς το κανείς, αντιλαμβάνεται το χρόνο που έχει κυλήσει και τις αλλαγές που έχουν επέλθει στην τέχνη του χορού τον μισό αιώνα που πέρασε. Βλέπει τρισδιάστατα την αισθητική των χρωμάτων του ’50, την ιδεολογία μιας γενιάς που επέζησε από τον πόλεμο και ρίχτηκε με τρελλή αισιοδοξία στην καλή ζωή, τους πειραματισμούς στο ίδιο το έργο της Γκράχαμ, τις μουσικές και ενδυματολογικές της επιλογές που παραμένουν επίκαιρες, την τεχνική και το σώμα, αλλά και την ιδεολογία της τέχνης της. Μπορεί ακόμη να ψηλαφίσει ψήγματα της δόξας αλλοτινών εποχών στα μεγάλα θέατρα, ακόμη και το εβραικό λόμπυ φιλότεχνων και τραπεζιτών που τόσο παραστάθηκε στην «Μάρθα».

Κι ενώ νιώθει κανείς ασφαλής μέσα στην καθορισμένη ιστορικότητα του έργου της Ιρλανδο-Αμερικανίδας χορογράφου, αυτό ξεφεύγει, και διεκδικεί σε μια εποχή που αντιτίθεται στο μοντερνισμό και τις απόλυτες αλήθειες του, μια περίοπτη θέση στο πάνθεον της καλλιτεχνικής παραγωγής. Κερδίζει αυτή τη θέση, καταρχήν με τις ερμηνείες, που έχουν επανέλθει στις επικών διαστάσεων εποχές αστέρων όπως η Γιουρίκο. Την κερδίζει με τα φρέσκα, καλαίσθητα, σαν να βγήκαν από σελίδες ημερολογίου του Τρούμαν Καπότε, κοστούμια, που έβριθαν από συμβολισμούς, που παρέπεμπαν στη μαγεία και την αγριότητα μιας πρώιμης κοινωνίας, στα σπάργανα της οργάνωσής της, όπως η Μυκηναική. Που δεν είναι μόνο η «Μυκηναική» για την Γκράχαμ, αλλά και η τοτεμική εποχή των αυτόχθονων της Αμερικής, της χώρας στην οποία αφιέρωσε τον πρώτο κύκλο των έργων της. Η ματιά της έχει ακόμη μικροσκοπικά ίχνη από τον εξωτισμό των πρώτων χρόνων της μαθητείας της στο χορό –ξεφεύγει άραγε ποτέ κανείς από αυτά;- κοντά στην Ρουθ Σαιντ Ντένις, πρωθιέρεια της μίξης των πολιτισμών, έστω και με τη μορφή της νοσταλγίας για το άγνωστο που γεννούσε μέσα της η απόσταση και η απουσία πραγματικής γνώσης των κόσμων που την ενέπνευσαν.

Περαιτέρω, το έργο της έχει τη στέρεη δομή της αφήγησης της ιστορίας, την οποία δεν απαρνήθηκε άλλωστε ποτέ. Και τη χειρίζεται πάρα πολύ καλά, χωρίς να βαραίνει στο θεατή. Όμως το σημαντικότερο, είναι ότι ξεφεύγει με μαεστρία από την άποψη του Αισχύλου. Ή μάλλον τον επανερμηνεύει. Προτείνει τη δική της θεωρία για την Κλυταιμνήστρα, και της ξαναδίνει τα σκήπτρα της για να πορευτεί πλέον γαλήνια και αόρατη στον Άδη. Εμμένει στην θέση της εκδίκησης της βασίλισσας για το χαμένο της παιδί και την ερωμένη-λάφυρο, και τα αναδεικνύει σε συνθήκες που μπορεί να οδηγήσουν άνετα στο φόνο. Χωρίς μελοδραματισμούς τοποθετεί την Κλυταιμνήστρα σε έναν άλλο χώρο από αυτόν του άνδρα, ούτε ανώτερο, ούτε κατώτερο, απλά εντελώς διαφορετικό. Ανασυνθέτει την ιστορία προσπαθώντας να καταλάβει την αγριότητά της σε όλα τα επίπεδα, από το θεσμικό μέχρι το οικογενειακό. Η Γκράχαμ δικαιολογεί το φονικό του συζύγου, αλλά όχι και τη μητροκτονία, που φαίνεται να είναι το θέμα που διαπραγματεύεται πιο δύσκολα.

Φυσικά η Γκράχαμ ανήκει στον 20ό αιώνα και η θεατρική παράδοση που ακολουθεί είναι περισσότερο συνέχεια και μετεξέλιξη του θεάτρου του Ευριπίδη, άρα η ερμηνεία της και η θεατρικότητα του έργου της έχουν κάτι από τον μονόλογο και την έρευνα πάνω στα ανθρώπινα κατά την παράδοση αυτή. Έτσι για παράδειγμα, η σκηνή ανάμεσα στους δύο συζύγους που ξαναβρίσκονται μετά τον πόλεμο, έχει όλη την ειρωνία και την καυστικότητα ενός σύγχρονου δράματος πάνω στις διαπροσωπικές και συζυγικές σχέσεις, υποννοώντας ως συστατικά τους την υποκρισία και την αμοιβαία υπονόμευση. Τέλος, το μαχαίρι που κρατάει η Κλυταιμνήστρα, θυμίζει τη λάβρυ τον διπλό πέλεκυ των Μινωιτών, σύμβολο σφαγής, ενδεχομένως μάλιστα των ταύρων. Η Κλυταιμνήστρα θα θυσιάσει τον «ταύρο»-βασιλιά όπως εκείνος επιχείρησε να σκοτώσει την κόρη-ελάφι. Οι αλλαγές των ρόλων ανάμεσα στα δύο φύλα, οι πράξεις τους και η συνακόλουθη τιμωρία, βάζουν σκηνικά τα θεμέλια του πολιτισμού. Ενός πολιτισμού που η Γκράχαμ προσπάθησε να μελετήσει από γυναικεία σκοπιά.